Formy sprawdzania wiedzy : odpowiedź ustna         waga oceny     2

                                                kartkówka,                  waga oceny    2

                                                sprawdzian                  waga oceny    3 / 4

                                                praca na lekcji             waga oceny   1

                                                zadanie domowe         waga oceny    1 

 

 

 

Wymagania edukacyjne na poszczególne oceny

Stopień dopuszczający

Stopień dopuszczający można wystawić uczniowi, który przyswoił treści konieczne. Taki uczeń

z pomocą nauczyciela jest w stanie nadrobić braki w podstawowych umiejętnościach.

Stopień dostateczny

Stopień dostateczny może otrzymać uczeń, który opanował wiadomości podstawowe i z niewielką pomocą nauczyciela potrafi rozwiązać podstawowe problemy. Analizuje również proste zależności, a także próbuje porównywać, wnioskować i zajmować określone stanowisko.

Stopień dobry

Stopień dobry można wystawić uczniowi, który przyswoił treści rozszerzające, właściwie stosuje terminologię przedmiotową, a także wiadomości w sytuacjach typowych wg wzorów znanych z lekcji

i podręcznika, rozwiązuje typowe problemy z wykorzystaniem poznanych metod, samodzielnie pracuje z podręcznikiem i materiałem źródłowym oraz aktywnie uczestniczy w zajęciach.

Stopień bardzo dobry

Stopień bardzo dobry może otrzymać uczeń, który opanował treści dopełniające. Potrafi on samodzielnie interpretować zjawiska oraz bronić swych poglądów.

Stopień celujący

Stopień celujący może otrzymać uczeń, który opanował treści wykraczające poza informacje zawarte w podręczniku. Potrafi on selekcjonować i hierarchizować wiadomości, z powodzeniem bierze udział w konkursach i olimpiadach przedmiotowych, a także pod okiem nauczyciela prowadzi własne prace badawcze.

 

 

Wymagania edukacyjne

 

Zawierają szczegółowy wykaz wiadomości i umiejętności, które uczeń powinien opanować po omówieniu poszczególnych lekcji z podręcznika Biologia na czasie 2 – zakres rozszerzony. Są niezastąpione  przy obiektywnej ocenie postępów ucznia w nauce.

 

Poziomy oczekiwanych osiągnięć ucznia

 

Wymagania podstawowe

Wymagania ponadpodstawowe

konieczne (na stopień dopuszczający)

podstawowe (na stopień dostateczny)

rozszerzające (na stopień dobry)

dopełniające (na stopień bardzo dobry)

obejmują treści i umiejętności

obejmują treści i umiejętności

 

najważniejsze w uczeniu się biologii

 

 

złożone i mniej przystępne niż zaliczone do wymagań podstawowych

 

łatwe dla ucznia nawet mało zdolnego

 

 

wymagające korzystania z różnych źródeł informacji

 

często powtarzające się w procesie nauczania

 

 

umożliwiające rozwiązywanie problemów

 

określone programem nauczania na poziomie nieprzekraczającym wymagań zawartych w podstawie programowej

pośrednio użyteczne w życiu pozaszkolnym

 

użyteczne w życiu codziennym

 

 

pozwalające łączyć wiedzę z różnych przedmiotów i dziedzin


 

WYMAGANIA EDUKACYJNE

 

Dział programu

Lp.

Temat

Poziom wymagań

konieczny (K)

podstawowy (P)

rozszerzający (R)

dopełniający (D)

Metabolizm

1

Kierunki przemian metabolicznych

Uczeń:

definiuje pojęcie metabolizm

charakteryzuje podstawowe rodzaje przemian metabolicznych: anabolizm i katabolizm

wymienia nośniki energii w komórce

wymienia rodzaje fosforylacji

Uczeń:

podaje poziom energetyczny substratów i produktów reakcji endoergicznych i egzoergicznych

wymienia cechy ATP

przedstawia sumaryczny zapis procesu fosforylacji wymienia nośniki elektronów

Uczeń:

charakteryzuje budowę ATP

omawia przebieg fosforylacji substratowej, fotosyntetycznej i oksydacyjnej

Uczeń:

porównuje rodzaje fosforylacji

analizuje przebieg reakcji redoks z udziałem NADP

2

Enzymy

wyjaśnia rolę enzymów w komórce

wymienia cechy enzymów

wymienia czynniki wpływające na szybkość reakcji enzymatycznych

definiuje pojęcie szlak metaboliczny

wyjaśnia mechanizm działania enzymów

zapisuje równanie reakcji enzymatycznej

charakteryzuje szlak metaboliczny liniowy

i cykliczny

wyjaśnia, na czym polega model regulacji aktywności enzymów zwany ujemnym sprzężeniem zwrotnym

omawia budowę enzymów

wyjaśnia mechanizm tworzenia kompleksu enzym–substrat

wyjaśnia, w jaki sposób  na szybkość reakcji enzymatycznych wpływają: stężenie substratu, temperatura, pH, stężenie soli, stężenie enzymu, aktywatory i inhibitory

porównuje mechanizm inhibicji kompetycyjnej i niekompetycyjnej

omawia sposoby regulacji przebiegu szlaków metabolicznych

omawia przebieg ubikwitynozależnej degradacji białek

porównuje modele powstawania kompleksu enzym–substrat

porównuje mechanizm działania inhibitorów hamujących enzymy nieodwracalnie i odwracalnie

omawia zasady nazewnictwa i klasyfikacji enzymów

wyjaśnia mechanizm aktywacji proenzymu na przykładzie pepsyny

planuje doświadczenie mające na celu wykazanie wpływu temperatury na aktywność dehydrogenazy w bulwach ziemniaka

3

Autotroficzne odżywianie się organizmów – fotosynteza

porównuje wykorzystanie energii przez autotrofy i heterotrofy

wyjaśnia ogólny przebieg fotosyntezy

wymienia produkty  i substraty fotosyntezy 

wymienia etapy fotosyntezy i określa ich dokładną lokalizację w komórce

charakteryzuje etapy fotosyntezy

wymienia etapy cyklu Calvina

wyjaśnia znaczenie fotosyntezy dla organizmów żyjących na Ziemi

porównuje fotosyntezę zachodzącą w komórkach roślin z fotosyntezą zachodzącą w komórkach bakterii zielonych i purpurowych

wyjaśnia rolę chlorofilu i dodatkowych barwinków fotosyntetycznych w przebiegu fotosyntezy

wymienia substraty i produkty fazy fotosyntezy zależnej i niezależnej od światła

wyjaśnia związek między fazą fotosyntezy zależną od światła a fazą fotosyntezy niezależną od światła

omawia budowę cząsteczki chlorofilu

uzasadnia stosowanie wobec niektórych grup roślin następującego nazewnictwa: rośliny typu C3, rośliny typu C4, rośliny typu CAM

omawia przebieg poszczególnych etapów cyklu Calvina

omawia przebieg fotosyntezy u roślin typu C4

porównuje przebieg fotosyntezy u roślin typu C3 i C4

omawia przebieg fotosyntezy u roślin typu CAM

porównuje barwniki roślinne

omawia budowę i funkcje fotosystemów I i II

określa warunki, przebieg oraz efekty fosforylacji fotosyntetycznej cyklicznej i niecyklicznej

omawia budowę i działanie syntazy ATP

porównuje budowę anatomiczną liścia rośliny typu C3 i typu C4

określa przyczyny i skutki fotooddychania

 

4

Czynniki wpływające na intensywność fotosyntezy

wymienia czynniki zewnętrzne i wewnętrzne wpływające na intensywność procesu fotosyntezy

wyjaśnia różnice między roślinami światłolubnymi a cieniolubnymi

analizuje rozmieszczenie chloroplastów w komórkach miękiszu w zależności od warunków świetlnych

omawia wpływ czynników zewnętrznych na intensywność procesu fotosyntezy

analizuje na wykresach wpływ natężenia światła, stężenia dwutlenku węgla i wysokości temperatury na intensywność fotosyntezy

planuje doświadczenie mające na celu wykazanie wpływu natężenia światła, stężenia dwutlenku węgla i wysokości temperatury na intensywność fotosyntezy

5

Przebieg chemosyntezy

definiuje pojęcie chemosynteza

wymienia przykłady organizmów, u których zachodzi chemosynteza

wyjaśnia, na czym polega chemosynteza

omawia znaczenie chemosyntezy

omawia przebieg pierwszego i drugiego etapu chemosyntezy

porównuje fotosyntezę  z chemosyntezą

6

Oddychanie tlenowe

definiuje pojęcie oddychanie komórkowe

zapisuje reakcję oddychania komórkowego

określa znaczenie oddychania komórkowego dla funkcjonowania organizmu

wymienia etapy oddychania tlenowego

wymienia czynniki wpływające na intensywność oddychania  tlenowego

uzasadnia, że oddychanie komórkowe ma charakter kataboliczny

wymienia organizmy oddychające tlenowo

omawia czynniki wpływające na intensywność tlenowego oddychania komórkowego

lokalizuje etapy oddychania tlenowego w mitochondrium

określa produkty i substraty etapów oddychania tlenowego

omawia przebieg poszczególnych etapów oddychania tlenowego

przedstawia bilans energetyczny oddychania tlenowego

porównuje zysk energetyczny etapów oddychania tlenowego

planuje doświadczenie, którego celem jest wykazanie wydzielania dwutlenku węgla przez kiełkujące nasiona

planuje doświadczenie, którego celem jest wykazanie wydzielania ciepła przez nasiona

 

7

Procesy beztlenowego uzyskiwania energii

definiuje pojęcia: oddychanie beztlenowe, fermentacja

wymienia organizmy przeprowadzające oddychanie beztlenowe i fermentację

wyjaśnia różnicę między oddychanie beztlenowym a fermentacją

określa lokalizację fermentacji w komórce i ciele człowieka

nazywa etapy fermentacji

omawia wykorzystanie fermentacji w życiu człowieka

omawia przebieg poszczególnych etapów fermentacji

określa zysk energetyczny procesów beztlenowych

określa warunki, w których zachodzi fermentacja

analizuje przebieg fermentacji alkoholowej i mlekowej 

porównuje oddychanie tlenowe, beztlenowe i fermentację

planuje doświadczenie mające na celu wykazanie wydzielania dwutlenku węgla podczas fermentacji alkoholowej

8

Inne ważne procesy metaboliczne

wymienia substraty energetyczne oddychania komórkowego inne niż glukoza

wymienia zbędne produkty katabolicznych przemian węglowodanów, tłuszczów i białek oraz drogi ich usuwania z organizmu 

definiuje pojęcia: glukoneogeneza, glikogenoliza, deaminacja

wyjaśnia, na czym polega cykl mocznikowy

określa lokalizację cyklu mocznikowego i glukoneogenezy w organizmie człowieka

omawia przebieg glukoneogenezy

omawia przebieg β-oksydacji

omawia przebieg przemian białek

charakteryzuje cykl mocznikowy

omawia przebieg rozkładu białek, cukrów i tłuszczów

określa znaczenie acetylokoenzymu A w przebiegu różnych szlaków metabolicznych

wyjaśnia, dlaczego jony NH4+ muszą być transportowane z pominięciem płynów ustrojowych 

Organizm człowieka. Skóra – powłoka ciała

9

Organizm człowieka jako funkcjonalna całość

definiuje pojęcia: komórka, tkanka, narząd, układ narządów, organizm

wymienia układy narządów

 

definiuje pojęcia: homeostaza, sprzężenie zwrotne

wymienia główne funkcje układów narządów

wymienia parametry istotne w utrzymaniu homeostazy

rozróżnia mechanizmy obronne organizmu przed wychłodzeniem i przegrzaniem

dowodzi, że ciało człowieka stanowi wielopoziomową strukturę

uzasadnia, że człowiek jest organizmem stałocieplnym

omawia mechanizm regulacji temperatury ciała człowieka

omawia mechanizm regulacji ciśnienia krwi

wyjaśnia zależności pomiędzy poszczególnymi układami narządów

wykazuje współdziałanie narządów człowieka w utrzymaniu homeostazy

 

10

Budowa i funkcje skóry

wymienia warstwy skóry

wymienia funkcje skóry

wymienia wytwory naskórka

nazywa poszczególne elementy skóry

wyjaśnia, jakie znaczenie ma skóra w termoregulacji

charakteryzuje gruczoły skóry

uzasadnia zależność między budową skóry a jej funkcjami

opisuje funkcje poszczególnych wytworów naskórka

porównuje poszczególne warstwy skóry pod względem budowy i funkcji

planuje doświadczenia mające na celu ocenę wrażliwości dotykowej różnych okolic ciała i odczuwania temperatury

11

Choroby i higiena skóry

wymienia choroby skóry

wymienia czynniki chorobotwórcze będące przyczynami chorób skóry

wyjaśnia, na czym polega profilaktyka chorób skóry

wyjaśnia konieczność dbania o skórę

wymienia zasady higieny skóry

klasyfikuje i charakteryzuje choroby skóry

wyjaśnia, czym są alergie, grzybice i oparzenia

omawia zaburzenia funkcjonowania gruczołów

omawia przyczyny zachorowania na czerniaka złośliwego, diagnostykę, sposób leczenia i profilaktykę tej choroby

ocenia wpływ promieniowania słonecznego na skórę

uzasadnia, że czerniak złośliwy jest chorobą współczesnego świata

Aparat ruchu

12

Ogólna budowa i funkcje szkieletu

rozróżnia część czynną i bierną aparatu ruchu

wymienia funkcje szkieletu

podaje nazwy głównych kości tworzących szkielet człowieka

 

rozpoznaje elementy szkieletu osiowego, szkieletu obręczy i kończyn

opisuje strukturę kości długiej

rozróżnia kości ze względu na ich kształt

wyjaśnia związek między budową kości a jej właściwościami mechanicznymi 

omawia zmiany zachodzące w szkielecie podczas wzrostu i rozwoju człowieka

porównuje tkankę kostną z tkanką chrzęstną

porównuje budowę szkieletu noworodka z budową szkieletu osoby dorosłej

wymienia czynniki wpływające na przebudowę kości

określa, jakie właściwości kości wynikają z budowy tkankowej

13

Rodzaje połączeń kości

wymienia rodzaje połączeń ścisłych i ruchomych kości

identyfikuje typy połączeń kości na szkielecie i podaje ich przykłady

omawia budowę stawu

charakteryzuje połączenia kości

rozpoznaje rodzaje stawów

omawia funkcje poszczególnych elementów budowy stawu

porównuje różne rodzaje stawów ze względu na zakres wykonywanych ruchów i kształt powierzchni stawowych

14

Elementy szkieletu

wymienia elementy szkieletu osiowego i ich funkcje

wymienia kości budujące klatkę piersiową

nazywa odcinki kręgosłupa

wymienia kości obręczy barkowej i obręczy miedniczej

wymienia kości kończyny górnej i kończyny dolnej

rozpoznaje kości trzewioczaszki i mózgoczaszki

rozpoznaje kości klatki piersiowej

rozróżnia odcinki kręgosłupa

rozpoznaje kości obręczy barkowej i obręczy miedniczej

rozpoznaje kości kończyny górnej i kończyny dolnej

charakteryzuje funkcje szkieletu osiowego

wyjaśnia związek między budową czaszki a pełnionymi przez czaszkę funkcjami

porównuje budowę kończyny górnej z budową kończyny dolnej

wyjaśnia znaczenie zatok przynosowych

nazywa krzywizny kręgosłupa i określa ich znaczenie

wykazuje związek budowy odcinków kręgosłupa z pełnioną funkcją

wykazuje związek budowy kończyn z pełnioną przez nie funkcją

omawia rolę chrząstek w budowie klatki piersiowej

wskazuje różnice między budową czaszki noworodka a budową czaszki dorosłego człowieka

rozpoznaje kręgi pochodzące z różnych odcinków kręgosłupa

wskazuje elementy kręgu

klasyfikuje żebra

porównuje miednicę kobiety z miednicą mężczyzny

 

15

Budowa i funkcjonowanie układu mięśniowego

wyjaśnia, na czym polega praca mięśni

wymienia elementy budowy tkanki mięśniowej

wymienia rodzaje tkanek mięśniowych

omawia budowę tkanek mięśniowych

wyjaśnia, na czym polega antagonistyczne działanie mięśni

wymienia źródła energii potrzebnej do skurczu mięśnia

rozpoznaje rodzaje tkanek mięśniowych

porównuje rodzaje tkanek mięśniowych pod względem budowy i funkcji

rozpoznaje najważniejsze mięśnie szkieletowe

określa funkcje mięśni szkieletowych wynikające z ich położenia

omawia budowę sarkomeru

wyjaśnia, na czym polega mechanizm powstawania skurczu mięśnia szkieletowego

określa, w jakich warunkach w mięśniach powstaje deficyt tlenowy

omawia budowę makroskopową i mikroskopową mięśnia szkieletowego

wykazuje związek budowy tkanki mięśniowej z funkcją pełnioną przez tę tkankę

analizuje kolejne etapy skurczu mięśnia

omawia warunki prawidłowej pracy mięśni 

omawia przemiany biochemiczne zachodzące podczas długotrwałej pracy mięśnia

analizuje przemiany kwasu mlekowego

porównuje rodzaje skurczów mięśni

wyróżnia rodzaje mięśni ze względu na wykonywane czynności

wyjaśnia, na czym polega synergistyczne działanie mięśni

uzasadnia, że mięśnie szkieletowe mają budowę hierarchiczną

określa rolę mioglobiny

porównuje mięśnie czerwone z mięśniami białymi

 

16

Choroby i higiena aparatu ruchu

określa prawidłową postawę ciała

rozpoznaje wady postawy

wymienia przyczyny powstawania wad postawy

nazywa wady kręgosłupa i stóp

wymienia choroby aparatu ruchu

uzasadnia korzystne znaczenie ćwiczeń fizycznych dla zdrowia

rozróżnia urazy mechaniczne

wymienia cechy prawidłowej postawy ciała

wskazuje metody zapobiegania wadom kręgosłupa

charakteryzuje choroby aparatu ruchu

wymienia środki dopingujące

charakteryzuje urazy mechaniczne aparatu ruchu i omawia ich skutki

omawia skutki i przyczyny wad kręgosłupa

omawia przyczyny i skutki płaskostopia

omawia przyczyny, sposób diagnozowania i leczenia osteoporozy

omawia skutki przetrenowania

przewiduje skutki stosowania dopingu w sporcie

omawia sposoby zapobiegania osteoporozie

wskazuje przyczyny zmian w układzie ruchu na skutek osteoporozy

przewiduje skutki niewłaściwego wykonywania ćwiczeń fizycznych

omawia działanie wybranych grup środków dopingujących

omawia techniki i substancje przyspieszające naturalne procesy fizjologiczne podczas transfuzji krwi i EPO

Układ pokarmowy

17

Budulcowe i energetyczne składniki pokarmowe

wymienia składniki pokarmowe

wymienia produkty spożywcze bogate w poszczególne składniki pokarmowe

wymienia funkcje poszczególnych składników pokarmowych

rozróżnia składniki budulcowych i energetycznych

omawia rolę składników pokarmowych w organizmie

definiuje pojęcia: aminokwasy egzogenne, NNKT

wymienia kryteria podziału węglowodanów

wyjaśnia znaczenie błonnika pokarmowego w diecie

porównuje pokarmy pełno- i niepełnowartościowe

wskazuje czynniki decydujące o wartości odżywczej pokarmów

podaje przykłady aminokwasów endo- i egzogennych

klasyfikuje węglowodany

charakteryzuje dobowe zapotrzebowanie osoby dorosłej na składniki odżywcze

przewiduje skutki diety wegańskiej 

porównuje wartość energetyczną białek, węglowodanów i tłuszczów

porównuje zawartość białek w poszczególnych produktach

przewiduje skutki niedoboru i nadmiaru poszczególnych składników odżywczych

 

18

Rola witamin w diecie

definiuje pojęcia: witamina, prowitamina, hiperwitaminoza, hipowitaminoza i awitaminoza

wymienia witaminy rozpuszczalne w tłuszczach i witaminy rozpuszczalne w wodzie

wymienia główne źródła witamin

wyjaśnia zasady klasyfikacji i nazewnictwa witamin

wymienia źródła witamin rozpuszczalnych w tłuszczach i w wodzie

omawia funkcje witamin rozpuszczalnych w wodzie i w tłuszczach

wymienia przyczyny awitaminozy i hipowitaminozy

wymienia przyczyny niedoboru i nadmiaru wybranych witamin w organizmie człowieka

wymienia skutki niedoboru i nadmiaru wybranych witamin w organizmie człowieka 

wyjaśnia, jakie znaczenie mają antywitaminy i składnikiantyodżywcze

podaje przykłady antywitamin i składników antyodżywczych

 

 

19

Rola wody i soli mineralnych w organizmie 

wymienia funkcje wody

omawia istotę bilansu wodnego organizmu

wskazuje źródła składników mineralnych organizmu

omawia znaczenie składników mineralnych

charakteryzuje funkcje składników mineralnych występujących w organizmie

ocenia znaczenie wody dla organizmu

klasyfikuje pierwiastki na makro- i mikroelementy

uzasadnia związek między właściwościami wody a pełnionymi funkcjami

wyjaśnia, na czym polega mechanizm regulacji bilansu wodnego człowieka

omawia znaczenie wybranych makro- i mikroelementów

omawia objawy niedoboru wybranych makro- i mikroelementów

analizuje zależności między uwodnieniem organizmu a tempem metabolizmu

 

 

20

Budowa i funkcje układu pokarmowego

dzieli układ pokarmowy na przewód pokarmowy i gruczoły trawienne

wymienia odcinki przewodu pokarmowego i podaje nazwy gruczołów trawiennych

omawia podstawowe funkcje jamy ustnej, gardła, przełyku i żołądka

wyjaśnia, na czym polegają funkcje języka i gardła w procesie połykania pokarmu

omawia funkcje dwunastnicy

omawia funkcje wątroby i trzustki

omawia funkcje jelita cienkiego i jelita grubego

wskazuje miejsca wchłaniania pokarmu

wyjaśnia, na czym polega trawienie pokarmów

porównuje uzębienie mleczne z uzębieniem stałym

omawia proces trawienia zachodzący w jamie ustnej

wyjaśnia, jaką rolę odgrywa ślina

omawia proces trawienia w żołądku

wymienia odcinki jelita cienkiego

omawia budowę wątroby

wymienia składniki soku trzustkowego oraz jelitowego

wyjaśnia, jakie znaczenie mają kosmki jelitowe

omawia budowę zęba

omawia funkcję nagłośni w procesie połykania pokarmu

charakteryzuje funkcje gruczołów błony śluzowej żołądka

wyjaśnia rolę żółci

charakteryzuje układ wrotny wątroby

omawia działanie enzymów trzustkowych i jelitowych

omawia budowę kosmków jelitowych

analizuje mechanizm wchłaniania składników pokarmowych

uzasadnia, że występowanie bakterii w jelicie grubym ma duże znaczenie dla organizmu

 

porównuje przekroje ścian odcinków przewodu pokarmowego

omawia sposób regulacji funkcjonowania układu pokarmowego

charakteryzuje przemiany składników odżywczych w układzie pokarmowym

wyjaśnia znaczenie gastryny i enterogastronu

 

21

Higiena i choroby układu pokarmowego

wymienia najczęstsze choroby układu pokarmowego

podaje sposoby zapobiegania chorobom układu pokarmowego

wymienia przyczyny otyłości i zaburzeń łaknienia

wymienia główne choroby pasożytnicze układu pokarmowego

wskazuje sposoby unikania chorób pasożytniczych układu pokarmowego

wyjaśnia, na czym polega dieta pełnowartościowa

wymienia czynniki decydujące o zapotrzebowaniu energetycznym organizmu

wyjaśnia, w jaki sposób oblicza się BMI

przedstawia sposoby uniknięcia otyłości

wymienia przyczyny i objawy chorób pasożytniczych układu pokarmowego

 

omawia sposoby leczenia otyłości

podaje objawy choroby wrzodowej, kamicy żółciowej i celiakii

charakteryzuje najczęstsze choroby układu pokarmowego

wymienia zagrożenia wynikające z otyłości i zaburzeń odżywiania (anoreksji i bulimii)

podaje nazwy organizmów wywołujących choroby pasożytnicze układu pokarmowego

rozpoznaje choroby układu pokarmowego na podstawie charakterystycznych objawów

omawia metody diagnostyki chorób układu pokarmowego

Układ oddechowy

22

Budowa i funkcjonowanie układu oddechowego

wymienia elementy układu oddechowego człowieka

dzieli elementy układu oddechowego człowieka na drogi oddechowe i płuca

charakteryzuje funkcje poszczególnych elementów układu oddechowego człowieka

omawia funkcje głośni i nagłośni

omawia  związek między budową a funkcją płuc

wyjaśnia zależności między budową poszczególnych odcinków układu oddechowego a  funkcjami tych odcinków

omawia powstawanie głosu

wyjaśnia funkcję zatok przynosowych

wymienia czynniki decydujące o wysokości i natężeniu głosu

wyjaśnia, na czym polega różnica w budowie krtani kobiety i budowie krtani mężczyzny

 

23

Wentylacja i wymiana gazowa

charakteryzuje istotę procesu oddychania

rozróżnia wymianę gazową i oddychanie komórkowe

wyjaśnia, na czym polega wymiana gazowa

wyjaśnia znaczenie mięśni w wentylacji płuc

wymienia czynniki wpływające na liczbę oddechów

 

porównuje mechanizm wdechu z mechanizmem wydechu

wskazuje lokalizację ośrodka oddechowego

omawia mechanizm wymiany gazowej zewnętrznej i wewnętrznej

omawia rolę krwi w transporcie gazów oddechowych

wyjaśnia przyczyny dużego zapotrzebowania mięśni na tlen

charakteryzuje rolę opłucnej

porównuje składy powietrza: atmosferycznego, pęcherzykowego i wydychanego

oblicza pojemność życiową płuc

wskazuje czynniki decydujące o stopniu wysycenia hemoglobiny tlenem

wymienia postacie w jakich transportowany jest dwutlenek węgla

wyjaśnia znaczenie mioglobiny w mięśniach

uzasadnia związek między budową a rolą hemoglobiny w transporcie gazów

porównuje wiązanie tlenu przez hemoglobinę i mioglobinę

omawia mechanizm regulacji częstości oddechów

omawia związek między ciśnieniem atmosferycznym a wymianą gazową

przewiduje skutki wpływu zbyt niskiego i zbyt wysokiego ciśnienia na prawidłowe funkcjonowanie organizmu

 

24

Zaburzenia funkcjonowania układu oddechowego

wymienia czynniki wpływające na jakość wdychanego powietrza

wymienia główne przyczyny chorób układu oddechowego

wymienia choroby układu oddechowego

klasyfikuje rodzaje zanieczyszczeń powietrza

charakteryzuje choroby układu oddechowego

wskazuje sposoby zapobiegania chorobom układu oddechowego

omawia skutki palenia tytoniu

wyjaśnia zależność między występowaniem chorób dróg oddechowych a stanem wdychanego powietrza

omawia sposoby na uniknięcie chorób układu oddechowego

przewiduje skutki chorób układu oddechowego

omawia sposoby diagnozowania i leczenia astmy

Układ krążenia

25

Skład i funkcje krwi

wymienia składniki krwi

omawia podstawowe funkcje krwi

wyjaśnia, na jakiej podstawie określa się grupę krwi

wskazuje cechy krwi warunkujące zapewnienie homeostazy

rozpoznaje elementy morfotyczne krwi

porównuje elementy komórkowe krwi pod względem budowy

wymienia składniki osocza i ich funkcje

definiuje pojęcie aglutynacja

rozróżnia grupy krwi

wyjaśnia zasady transfuzji krwi

 

definiuje pojęcie hematokryt

klasyfikuje składniki krwi

porównuje składniki krwi pod względem pełnionych przez nie funkcji

podaje zasady podziału leukocytów

analizuje proces krzepnięcia krwi

charakteryzuje grupy krwi

wyjaśnia, w jaki sposób dochodzi do konfliktu serologicznego w zakresie Rh

interpretuje wyniki badania krwi

uzasadnia związek między cechami elementów morfotycznych krwi a  funkcjami pełnionymi przez te elementy

przewiduje skutki krzepnięcia krwi wewnątrz naczyń

przewiduje skutki utraty zbyt dużej ilości krwi

wyjaśnia, na czym polega próba krzyżowa

 

26

Budowa i funkcje układu krwionośnego

nazywa elementy układu krążenia

porównuje tętnice z żyłami pod względem budowy i pełnionych funkcji

rozróżnia krwiobieg duży i krwiobieg mały

wyjaśnia, jaką rolę pełnią zastawki w żyłach

rozróżnia typy sieci naczyń krwionośnych

rozróżnia rodzaje naczyń krwionośnych

omawia przepływ krwi w krwiobiegu dużym i krwiobiegu małym

wyjaśnia związek między budową naczyń krwionośnych a ich funkcjami

porównuje krwiobieg duży z krwiobiegiem małym pod względem pełnionych funkcji

charakteryzuje typy sieci naczyń krwionośnych

analizuje, w jaki sposób przepływa krew w żyłach

 

27

Serce

wymienia cechy charakterystyczne serca człowieka

określa położenie serca

wymienia główne części serca

rozpoznaje główne części serca

wyjaśnia znaczenie naczyń wieńcowych dla pracy serca

wyjaśnia rolę zastawek w funkcjonowaniu serca

wyjaśnia, czym jest tętno

wykonuje pomiar tętna

wykonuje pomiar ciśnienia krwi

ocenia znaczenie badań diagnostycznych pracy serca

wymienia czynniki wpływające na przyspieszenie pracy serca

rozróżnia zastawki w sercu

charakteryzuje mechanizm automatyzmu serca

określa rolę, jaką w pracy serca odgrywa worek osierdziowy

omawia cykl pracy serca

interpretuje wyniki pomiarów tętna

interpretuje wyniki pomiaru ciśnienia krwi

 

omawia budowę układu przewodzącego serca

omawia różnicę w wartości ciśnienia skurczowego i rozkurczowego

charakteryzuje mechanizm regulacji pracy serca

omawia sposób regulacji ciśnienia krwi w naczyniach

 

28

Układ limfatyczny

wymienia elementy układu limfatycznego

wymienia funkcje układu limfatycznego

określa funkcje limfy

określa funkcje narządów wchodzących w skład układu limfatycznego

wymienia cechy naczyń limfatycznych

wyjaśnia, jakie znaczenie ma układ krążenia w utrzymaniu homeostazy

charakteryzuje narządy układu limfatycznego

porównuje naczynia limfatyczne i żyły pod względem budowy

omawia skład i rolę limfy

porównuje układ krwionośny z układem limfatycznym

ocenia znaczenie prawidłowego funkcjonowania narządów tworzących układ limfatyczny

omawia sposób powstawania limfy

uzasadnia, że układ krwionośny i układ limfatyczny stanowią integralną całość

 

29

Choroby układu krążenia

wymienia choroby układu krążenia

wymienia sposoby zapobiegania chorobom układu krążenia

wymienia przyczyny chorób układu krążenia

wyjaśnia, na czym polega niewydolność układu krążenia

charakteryzuje choroby układu krążenia

omawia wady nabyte i wady wrodzone serca

rozróżnia objawy chorób układu krążenia

omawia sposoby leczenia chorób układu krążenia

Obrona immuno-

logiczna organizmu

30

Budowa i funkcjonowanie układu odpornościowego

definiuje pojęcie antygen

wymienia elementy układu odpornościowego

nazywa komórki biorące udział w reakcjach odpornościowych

wymienia podstawowe reakcje obronne organizmu

omawia rolę przeciwciał

definiuje pojęcie pamięć immunologiczna

wyjaśnia znaczenie szczepień ochronnych

omawia rodzaje odporności swoistej 

 

wymienia naturalne bariery ochronne

porównuje odporność nieswoistą z odpornością swoistą

definiuje pojęcie główny układ zgodności tkankowej (MHC)

omawia znaczenie antygenów zgodności tkankowej w transplantacjach

podaje przyczyny konfliktu serologicznego

wymienia etapy odpowiedzi immunologicznej

wyjaśnia, na czym polega humoralna i komórkowa odpowiedź immunologiczna

rozróżnia rodzaje odporności swoistej

charakteryzuje komórki, tkanki i narządy układu odpornościowego

wyjaśnia znaczenie mediatorów układu odpornościowego

definiuje pojęcie autoantygen

charakteryzuje specyfikę działania limfocytów T i limfocytów B

omawia kolejne etapy odpowiedzi immunologicznej

wyjaśnia znaczenie pamięci immunologicznej

porównuje humoralną odpowiedź immunologiczną z komórkową odpowiedzią immunologiczną

porównuje pierwotną odpowiedź immunologiczną z wtórną odpowiedzią immunologiczną

 

charakteryzuje poszczególne klasy immunoglobulin

omawia znaczenie antygenów zgodności tkankowej w prawidłowym funkcjonowaniu układu odpornościowego

omawia budowę przeciwciała

uzasadnia, że reakcja zapalna jest odpowiedzią organizmu na infekcję lub uraz

 

31

Zaburzenia funkcjonowania układu odpornościowego

wymienia choroby autoimmunizacyjne

wymienia sposoby zakażenia wirusem HIV

wyjaśnia, że alergia jest stanem nadwrażliwości organizmu

 

charakteryzuje choroby autoimmunizacyjne

charakteryzuje przebieg zakażenia wirusem HIV

omawia profilaktykę AIDS

podaje przyczyny alergii

wymienia podstawowe zasady, których należy przestrzegać przy przeszczepach

 

wymienia przyczyny nieprawidłowych reakcji odpornościowych

charakteryzuje budowę wirusa HIV

omawia metody diagnostyki AIDS

omawia mechanizm powstawania reakcji alergicznej

charakteryzuje zasady przeszczepiania tkanek i narządów

dowodzi, że AIDS jest chorobą układu odpornościowego

omawia sposoby leczenia AIDS

omawia działanie histaminy

Układ wydalniczy

32

Budowa i funkcjonowanie układu wydalniczego

definiuje pojęcia: wydalanie, defekacja

wymienia funkcje układu wydalniczego

wymienia zbędne produkty metabolizmu

wskazuje na planszy lub modelu elementy układu wydalniczego i nazywa te elementy

nazywa etapy powstawania moczu

wymienia składniki moczu ostatecznego

charakteryzuje narządy układu wydalniczego

omawia budowę anatomiczną nerki

wymienia drogi wydalania zbędnych produktów przemiany materii

podaje miejsca powstawania moczu pierwotnego i moczu ostatecznego

wymienia czynniki wpływająca na objętość wydalanego moczu

omawia rolę układu wydalniczego w utrzymaniu homeostazy

omawia budowę i funkcje nefronu

charakteryzuje etapy powstawania moczu

porównuje mocz pierwotny z moczem ostatecznym pod względem ilości i składu

omawia mechanizm wydalania moczu

analizuje regulację objętości wydalanego moczu

analizuje wpływ hormonów na funkcjonowanie nerek

charakteryzuje wewnątrzwydzielniczą funkcję nerek

 

33

Choroby układu wydalniczego

wymienia najczęstsze choroby układu wydalniczego

wymienia przyczyny chorób układu wydalniczego

 

wymienia cechy moczu zdrowego człowieka

wymienia składniki zawarte w moczu, które mogą wskazywać na chorobę lub uszkodzenie nerek

omawia zasady higieny układu wydalniczego

charakteryzuje najczęstsze choroby układu wydalniczego

ocenia znaczenie dializy

charakteryzuje niewydolność nerek jako chorobę współczesnego świata

dowodzi znaczenia badań moczu w diagnostyce chorób nerek

rozpoznaje objawy chorób układu wydalniczego

wyjaśnia, na czym polegają hemodializa i dializa otrzewnowa

Układ nerwowy

34

Budowa i funkcje układu nerwowego

wymienia elementy układu nerwowego

wymienia funkcje układu nerwowego

definiuje pojęcia: neuron, potencjał spoczynkowy, potencjał czynnościowy, bodziec progowy

rozróżnia podstawowe elementy neuronu

opisuje działanie synapsy chemicznej

 

omawia ogólną budowę układu nerwowego

porównuje dendryty z aksonami

rozróżnia neurony pod względem funkcjonalnym

wyjaśnia znaczenie pojęcia pobudliwość nerwowa

rozróżnia potencjał spoczynkowy i potencjał czynnościowy

charakteryzuje budowę synapsy

omawia rolę neuroprzekaźników

wymienia czynniki wpływające na szybkość przewodzenia impulsu

charakteryzuje elementy neuronu

wymienia rodzaje i funkcje komórek glejowych

wyjaśnia, na czym polegają pobudliwość i przewodnictwo komórek nerwowych

wyjaśnia znaczenie pompy sodowo-potasowej

wyjaśnia, na czym polegają: polaryzacja, depolaryzacja i repolaryzacja 

omawia proces przekazywania impulsów między komórkami

porównuje budowę neuronu z budową innych komórek

wyjaśnia, na czym polega okres refrakcji

porównuje  funkcjonowanie synapsy chemicznej z funkcjonowaniem synapsy elektrycznej

klasyfikuje neuroprzekaźniki

 

35

Ośrodkowy układ nerwowy

wymienia elementy ośrodkowego układu nerwowego

określa położenie elementów ośrodkowego układu nerwowego

wymienia elementy chroniące struktury ośrodkowego układu nerwowego

omawia rozwojowy i kliniczny podział mózgowia

omawia rolę poszczególnych części mózgowia

rozróżnia płaty i ośrodki w korze mózgowej

omawia budowę rdzenia kręgowego

porównuje położenie istoty szarej i istoty białej w mózgowiu i rdzeniu kręgowym

charakteryzuje poszczególne części mózgowia

omawia funkcje  układu limbicznego

podaje skład płynu mózgowo-rdzeniowego

charakteryzuje funkcje płynu mózgowo-rdzeniowego

omawia budowę i role opon mózgowia i opon rdzenia

porównuje funkcje półkul mózgu

porównuje mózg i rdzeń kręgowy pod względem budowy i pełnionych funkcji

omawia budowę układu limbicznego

wyjaśnia znaczenie bariery krew–mózg

 

36

Obwodowy układ nerwowy

charakteryzuje elementy obwodowego układu nerwowego

definiuje pojęcia: łuk odruchowy, odruch

wymienia elementy łuku odruchowego

omawia budowę nerwu

rozróżnia nerwy czaszkowe i nerwy rdzeniowe

charakteryzuje elementy łuku odruchowego

wymienia przykłady odruchów warunkowych i bezwarunkowych

 

analizuje przekazywanie impulsu w łuku odruchowym

porównuje odruchy warunkowe z odruchami bezwarunkowymi

klasyfikuje rodzaje odruchów

wyjaśnia, na czym polega klasyczny odruch warunkowy

charakteryzuje rodzaje pamięci

omawia doświadczenia Iwana Pawłowa

wyjaśnia, w jaki sposób powstaje instrumentalny odruch warunkowy

dowodzi znaczenia odruchów warunkowych w uczeniu się

omawia sposób, w jaki przebiegają informacje przez różne rodzaje pamięci

 

37

Autonomiczny układ nerwowy

klasyfikuje części układu nerwowego pod względem funkcjonalnym

wymienia cechy budowy poszczególnych części układu autonomicznego

rozróżnia somatyczny i autonomiczny układ nerwowy

charakteryzuje funkcje układu autonomicznego

porównuje część współczulną autonomicznego układu nerwowego z częścią przywspółczulną tego układu pod względem budowy i funkcji

uzasadnia, że obie części układu autonomicznego wykazują antagonizm czynnościowy

 

38

Higiena i choroby układu nerwowego

definiuje pojęcia: stres, stresor

wymienia przykłady sytuacji wywołujących reakcję stresową

wymienia następstwa długotrwałego stresu

wymienia przyczyny depresji

proponuje działania profilaktyczne zmniejszające ryzyko wystąpienia depresji

podaje przykłady chorób neurologicznych

wymienia przykłady rytmów biologicznych człowieka

wyjaśnia, czym są emocje

wymieniaobjawy stresu

określa wpływ stresu na funkcjonowanie narządów

dowodzi, że depresja jest chorobą współczesnego świata

podaje sposoby zmniejszania ryzyka powstawania uzależnień

wymienia fazy snu

ocenia znaczenie snu dla prawidłowego funkcjonowania organizmu

wyjaśnia, czym są rytmy biologiczne

omawia przebieg reakcji stresowej

omawia neurologiczne podłoże depresji

omawia sposoby diagnostyki i leczenia depresji

wyjaśnia, na czym polega mechanizm powstawania uzależnienia

dowodzi, że uzależnienie to choroba układu nerwowego

charakteryzuje wybrane choroby neurologiczne

omawia dobowy rytm snu i czuwania

dowodzi, że długotrwały stres stanowi zagrożenie dla homeostazy

dowodzi, że nerwice są chorobami cywilizacyjnymi

rozróżnia rodzaje nerwic

analizuje fazy stresu

wyjaśnia, że uzależnienie jest chorobą układu kary i układu nagrody 

porównuje fazy snu NREM i REM

Narządy zmysłów

39

Budowa i działanie narządu wzroku

wymienia elementy narządu wzroku

określa funkcje elementów narządu wzroku

opisuje drogę światła i impulsu nerwowego prowadzącą do powstania wrażeń wzrokowych

wymienia przykłady chorób i wad wzroku

wskazuje podstawowe zasady higieny wzroku

wymienia funkcje aparatu ochronnego i aparatu ruchowego oka

omawia budowę anatomiczną gałki ocznej

wymienia cechy obrazu powstającego na siatkówce

wyjaśnia, na czym polega akomodacja oka

wymienia przyczyny wad wzroku

omawia sposoby korygowania wad wzroku

określa funkcje elementów gałki ocznej

porównuje pręciki z czopkami

omawia mechanizm widzenia

uzasadnia, że jaskra jest chorobą współczesnego świata

uzasadnia znaczenie widzenia dwuocznego

analizuje przemiany rodopsyny

analizuje przetwarzanie informacji wzrokowej

charakteryzuje wybrane choroby wzroku

omawia przyczyny, diagnostykę, leczenie i profilaktykę jaskry

 

40

Ucho – narząd słuchu i równowagi

wymienia elementy narządu słuchu i równowagi

określa podstawowe funkcje elementów narządu słuchu i równowagi

dowodzi szkodliwości hałasu

rozróżnia ucho zewnętrzne, środkowe i wewnętrzne

opisuje drogę fal dźwiękowych i impulsu nerwowego prowadzącą do powstania wrażeń słuchowych

omawia budowę błędnika

charakteryzuje elementy narządu słuchu i równowagi pod względem budowy i pełnionych funkcji

omawia powstawanie wrażeń słuchowych i funkcjonowanie ślimaka

wyjaśnia zasadę działania narządu równowagi

wykazuje, że receptory słuchu i równowagi to mechanoreceptory

wyjaśnia, od czego zależy wysokość i natężenie dźwięku

określa zakres częstotliwości dźwięku, na który reaguje ludzie ucho

 

41

Narządy smaku oraz węchu

wymienia chemoreceptory

wymienia funkcje narządów smaku i węchu

wyjaśnia biologiczne znaczenie zmysłów smaku i węchu

wymienia pięć podstawowych smaków odczuwanych przez człowieka

omawia budowę narządów smaku i węchu

wykazuje związek między budową a funkcją narządów smaku i węchu

Układ hormonalny

42

Budowa i funkcje układu hormonalnego

definiuje pojęcia: hormon, gruczoł dokrewny

wymienia przykłady hormonów tkankowych i hormonów miejscowych

wymienia gruczoły dokrewne

określa położenie gruczołów dokrewnych

wymienia nazwy hormonów przysadki

wymienia choroby wynikające z niedoboru i nadmiaru wybranych hormonów

charakteryzuje funkcje hormonów nadnerczy, trzustki i gonad

 

rozróżnia hormony tkankowe i hormony miejscowe

charakteryzuje funkcje hormonów przysadki, tarczycy, przytarczyc i grasicy

porównuje skutki nadmiaru hormonu wzrostu ze skutkami jego niedoboru w różnych okresach życia

wymienia skutki cukrzycy

wyjaśnia, na czym polega antagonistyczne działania hormonów

podaje przykłady hormonów działających antagonistycznie 

klasyfikuje hormony ze względu na ich działanie

wyjaśnia, na czym polega działanie autokrynne, parakrynne, endokrynne i neurokrynne hormonów

omawia działanie wybranych hormonów tkankowych i hormonów miejscowych

omawia funkcje szyszynki

określa, jakie działania profilaktyczne należy podejmować w celu uniknięcia zachorowania na cukrzycę

charakteryzuje choroby wynikające z zaburzeń funkcjonowania nadnerczy i trzustki

porównuje typy cukrzycy

omawia diagnostykę i sposób leczenia cukrzycy

porównuje działanie insuliny i glukagonu oraz kalcytoniny i parathormonu

 

43

Regulacja wydzielania hormonów

wyjaśnia znaczenie pojęcia ujemne sprzężenie zwrotne

wyjaśnia, jakie znaczenie mają hormony tropowe

 

omawia mechanizm ujemnego sprzężenia zwrotnego na przykładzie regulacji pracy tarczycy

wyjaśnia, na czym polega regulacyjna rola hormonów podwzgórza i przysadki

porównuje układ hormonalny z układem nerwowym

omawia działanie hormonów podwzgórza

klasyfikuje hormony ze względu na ich budowę chemiczną

porównuje mechanizm działania hormonów białkowych z mechanizmem działania hormonów steroidowych

dowodzi związku między układem dokrewnym a układem nerwowym w utrzymaniu homeostazy

wykazuje, że podwzgórze i przysadka odgrywają nadrzędną rolę regulacji hormonalnej

Rozmnażanie i rozwój człowieka

44

Budowa i funkcjonowanie męskich narządów rozrodczych

wymienia elementy męskiego układu rozrodczego

wymienia funkcje męskich narządów płciowych

wymienia męskie cechy płciowe

definiuje pojęcie spermatogeneza

 

rozróżnia narządy zewnętrzne i wewnętrzne męskiego układu rozrodczego

rozpoznaje elementy męskiego układu rozrodczego

wymienia fazy spermatogenezy

omawia budowę plemnika

wyjaśnia znaczenie testosteronu

klasyfikuje męskie cechy płciowe na pierwszorzędowe, drugorzędowe i trzeciorzędowe

omawia budowę poszczególnych elementów męskiego układu rozrodczego

omawia przebieg spermatogenezy

określa funkcję poszczególnych elementów plemnika

uzasadnia związek między budową a funkcją męskich narządów płciowych

omawia skład nasienia

 

 

45

Budowa i funkcjonowanie żeńskich narządów rozrodczych

wymienia elementy żeńskiego układu rozrodczego

wymienia funkcje elementów żeńskiego układu rozrodczego

definiuje pojęcia: oogeneza, cykl miesiączkowy

wymienia fazy cyklu miesiączkowego

 

rozróżnia narządy zewnętrzne i wewnętrzne żeńskiego układu rozrodczego

rozpoznaje elementy żeńskiego układu rozrodczego

wymienia fazy oogenezy

wyjaśnia znaczenie żeńskich hormonów płciowych

omawia budowę poszczególnych elementów układu rozrodczego

charakteryzuje przebieg oogenezy

omawia zmiany zachodzące w błonie śluzowej macicy w czasie cyklu miesiączkowego

określa zmiany w jajniku w czasie cyklu miesiączkowego

omawia budowę oocytu II rzędu

 

uzasadnia związek między budową a funkcją żeńskich narządów płciowych

wyjaśnia, na czym polega hormonalna regulacja cyklu miesiączkowego

porównuje oogenezę ze spermatogenezą

 

46

Rozwój człowieka

definiuje pojęcia: zapłodnienie, implantacja

wymienia etapy rozwoju zarodkowego

wymienia rodzaje błon płodowych

wymienia funkcje łożyska

wymienia fazy porodu

wymienia czynniki wpływające na przebieg rozwoju prenatalnego i postnatalnego

wymienia etapy rozwoju postnatalnego

określa funkcje błon płodowych

omawia powstawanie łożyska

wyjaśnia znaczenie łożyska

wymienia przyczyny powstawania wad wrodzonych

ocenia znaczenie diagnostyki prenatalnej

charakteryzuje etapy rozwoju postnatalnego

omawia przebieg zapłodnienia

charakteryzuje etapy rozwoju zarodkowego

charakteryzuje rozwój płodowy

omawia przebieg implantacji

charakteryzuje budowę łożyska

ocenia znaczenie bariery łożyskowej

omawia fazy porodu

 

omawia wędrówkę plemników w poszczególnych częściach żeńskiego układu rozrodczego

określa rolę struktur zarodkowych i narządów płodowych w życiu prenatalnym

omawia rolę hormonów wytwarzanych przez łożysko

omawia metody badań prenatalnych

omawia zasady oceny stanu zdrowia noworodka

 

47

Planowanie rodziny. Choroby i higiena układu rozrodczego

wyjaśnia znaczenie pojęcia antykoncepcja

wymienia metody wykorzystywane w planowaniu rodziny

wymienia choroby układu rozrodczego i choroby przenoszone drogą płciową

wymienia zasady zapobiegania rozprzestrzenianiu się chorób przenoszonych drogą płciową

 

charakteryzuje wybrane naturalne i sztuczne metody regulacji poczęć

ocenia zagrożenia wynikające z zakażenia chorobami przenoszonymi drogą płciową

przyporządkowuje chorobom źródła zakażenia

wskazuje raka szyjki macicy jako chorobę współczesnego świata

wyjaśnia, na czym polega zapłodnienie in vitro

omawia przyczyny niepłodności

klasyfikuje metody regulacji poczęć

omawia zasady działania poszczególnych metod antykoncepcji

charakteryzuje wybrane choroby układu rozrodczego

 

wskazuje wady i zalety metod antykoncepcji

omawia sposób diagnozowania, leczenia i profilaktyki raka szyjki macicy

ocenia znaczenie regularnych wizyt u ginekologa

Choroby a zdrowie człowieka

48

Uwarunkowania zdrowia. Choroby zakaźne i pasożytnicze

definiuje pojęcia: zdrowie, choroba

wymienia główne czynniki warunkujące zdrowie

wymienia czynniki chorobotwórcze

wymienia źródła zakażenia

wymienia bezpośrednie i pośrednie drogi rozprzestrzeniania się patogenów biologicznych

proponuje sposoby na uniknięcie zarażenia się wybranymi chorobami zakaźnymi i pasożytniczymi 

 

rozróżnia zdrowie fizyczne, psychiczne, społeczne i duchowe

klasyfikuje czynniki chorobotwórcze

rozróżnia choroby cywilizacyjne i społeczne

wymienia główne wrota zakażenia się patogenami

definiuje pojęcia: etiologia, patogeneza

proponuje działania profilaktyczne, metody zwalczania i leczenia chorób zakaźnych

przyporządkowuje czynniki chorobotwórcze do wybranych chorób zakaźnych i pasożytniczych

omawia główne czynniki wpływające na zdrowie

wyjaśnia znaczenie znajomości etiologii i patogenezy we właściwym leczeniu chorób

omawia czynniki chorobotwórcze

charakteryzuje drogi rozprzestrzeniania się patogenów biologicznych

omawia główne wrota zakażenia się patogenami

określa drogi rozprzestrzeniania się wybranych chorób zakaźnych i pasożytniczych

wyróżnia kryteria klasyfikacji chorób

klasyfikuje choroby pod względem dróg rozprzestrzeniania się patogenów

określa wrota zakażenia dla patogenów wywołujących wybrane choroby

określa sposób nabywania odporności na wybrane choroby zakaźne

 

49

Choroby nowotworowe

wyjaśnia różnicę między nowotworami łagodnymi a nowotworami złośliwymi

wymienia przyczyny powstawania nowotworów

wyjaśnia, w jaki sposób powstają przerzuty

wymienia czynniki zewnętrzne będące najczęstszą przyczyną powstawania nowotworów

wyjaśnia, dlaczego wczesne wykrycie zmian nowotworowych jest ważnym elementem walki z nowotworem

klasyfikuje czynniki kancerogenne

definiuje pojęcia karcinogeneza, onkogeny

nazywa etapy powstawania nowotworu

wskazuje cechy komórek nowotworu

proponuje działania profilaktyczne zmniejszające ryzyko powstania nowotworu

uzasadnia, że palenie tytoniu ma negatywne skutki dla zdrowia człowieka

klasyfikuje nowotwory na łagodne i złośliwe

charakteryzuje grupy genów odpowiedzialnych za powstawanie nowotworów

wyjaśnia różnicę między mutagenami a kancerogenami

omawia etapy powstawania nowotworu

porównuje nowotwory łagodne z nowotworami złośliwymi 

omawia metody leczenia nowotworów

 

50

Uzależnienia

definiuje pojęcia: uzależnienie, zespół abstynencyjny, substancja psychoaktywna, alkoholizm, narkomania, lekomania

wyjaśnia, w jakiej sytuacji stwierdza się uzależnienie

dowodzi negatywnego wpływu alkoholu i palenia tytoniu na zdrowie człowieka

podaje przykłady substancji psychoaktywnych

wyjaśnia, czym są uzależnienia fizyczne i psychiczne

wymienia czynniki sprzyjające rozwojowi uzależnienia od alkoholu

wyjaśnia, na czym polega profilaktyka uzależnień

określa znaczenie tolerancji w powstawaniu uzależnień

uzasadnia negatywny wpływ kofeiny i dopalaczy na zdrowie człowieka

określa skutki spożywania alkoholu i palenia tytoniu na poszczególne narządy

uzasadnia konieczność zdrowego trybu życia u kobiet będących w ciąży

omawia sposoby leczenia uzależnień

określa skutki uzależnień fizycznych i psychicznych

analizuje fazy uzależnienia od substancji psychoaktywnej

przewiduje skutki uzależnienia od leków dla zdrowia człowieka

 

 

Dział programu

Lp.

Temat

Poziom wymagań

konieczny (K)

podstawowy (P)

rozszerzający (R)

dopełniający (D)

Mechanizmy dziedziczenia

1.

Budowa i rola kwasów nukleinowych

Uczeń:

·    charakteryzuje budowę pojedynczego nukleotydu DNA i RNA

·    określa rolę DNA jako nośnika informacji genetycznej

·    wymienia rodzaje RNA

·    określa rolę podstawowych rodzajów RNA

·    charakteryzuje budowę przestrzenną cząsteczki DNA

·    wyjaśnia pojęcie podwójna helisa

Uczeń:

·    charakteryzuje sposób łączenia się nukleotydów
w pojedynczym łańcuchu DNA

·    wyjaśnia, z czego wynika komplementarność zasad

·    uzupełnia schemat jednego łańcucha polinukleotydowego DNA
o łańcuch komplementarny

·    charakteryzuje budowę chemiczną i przestrzenną RNA

·    określa lokalizację RNA
w komórkach prokariotycznej
i eukariotycznej

Uczeń:

·    wyjaśnia, na czym polega różna orientacja łańcuchów polinukleotydowych DNA

·    rozpoznaje poszczególne wiązania w cząsteczce DNA

·    wyjaśnia, na czym polega reguła Chargaffa

·    porównuje budowę
i funkcje DNA z budową
i funkcjami RNA

Uczeń:

·    wyjaśnia zasadę tworzenia nazw nukleotydów

·    planuje doświadczenie, którego celem jest wykazanie roli DNA jako nośnika informacji genetycznej

·    rozróżnia DNA od RNA za pomocą reguły Chargaffa

2.

Replikacja DNA

·    wyjaśnia pojęcie replikacja

·    wyjaśnia znaczenie replikacji DNA

·    wymienia etapy replikacji DNA

·    uzasadnia konieczność zachodzenia replikacji przed podziałem komórki

·    wyjaśnia pojęcia: widełki replikacyjne, oczko replikacyjne

·    omawia przebieg replikacji

·    wyjaśnia, na czym polega semikonserwatywny charakter replikacji DNA

·    określa rolę polimerazy DNA podczas replikacji

·    porównuje przebieg replikacji w komórkach prokariotycznych
i eukariotycznych

·    charakteryzuje poszczególne etapy replikacji

·    wyjaśnia, skąd pochodzi energia potrzebna do syntezy nowego łańcucha DNA

·    wykazuje różnice
w syntezie obu nowych łańcuchów DNA

·    wyjaśnia rolę sekwencji telomerowych

·    określa rolę poszczególnych enzymów w replikacji DNA

·    rozróżnia poszczególne modele replikacji

·    planuje doświadczenie mające na celu wykazanie, że replikacja DNA jest semikonserwatywna

·    wykazuje naprawczą rolę polimerazy DNA
w replikacji

·    omawia mechanizmy regulacji replikacji DNA

3.

Geny i genomy

 

·    wyjaśnia pojęcia: gen, genom, pozagenowy DNA, chromosom, chromatyna, nukleosom

·    rozróżnia eksony i introny

·    określa lokalizację DNA
w komórkach prokariotycznej
i eukariotycznej

·    omawia budowę genu

·    rozróżnia geny ciągłe
i nieciągłe

·    wymienia rodzaje sekwencji wchodzących w skład genomu

·    wyjaśnia pojęcia: sekwencje powtarzalne, pseudogeny

·    omawia skład chemiczny chromatyny

·    przedstawia budowę chromosomu

·    określa informacje zawarte w genie

·    charakteryzuje genom wirusa

·    porównuje strukturę genomów prokariotycznego i eukariotycznego

·    wymienia i charakteryzuje etapy upakowania DNA
w jądrze komórkowym

·    porównuje heterochromatynę
z euchromatyną

·    różnicuje genom wirusowy ze względu na wybrane kryteria

·    omawia genom mitochondrialny człowieka

4.

Związek między genem a cechą

·    wyjaśnia pojęcia: kod genetyczny, ekspresja genu, translacja, transkrypcja

·    wymienia i charakteryzuje cechy kodu genetycznego

·    ilustruje schematycznie etapy odczytywania informacji genetycznej

·    nazywa etapy translacji

 

·    omawia przebieg transkrypcji i translacji

·    analizuje tabelę kodu genetycznego

·    wyjaśnia zasadę kodowania informacji genetycznej organizmu przez kolejne trójki nukleotydów w DNA
i mRNA

·    określa rolę polimerazy RNA w procesie transkrypcji

·    określa rolę aminoacylo-tRNA i rybosomów
w translacji

·    omawia przebieg odwrotnej transkrypcji wirusowego RNA

·    zapisuje sekwencję aminokwasów łańcucha peptydowego na podstawie sekwencji nukleotydów mRNA

·    porównuje ekspresję genów w komórkach prokariotycznych
i eukariotycznych

·    określa rolę i sposoby modyfikacji potranskrypcyjnej RNA

·    określa rolę i sposoby modyfikacji potranslacyjnej białek

·    wymienia przykłady wirusów, u których występuje odwrotna transkrypcja

·    wyjaśnia, w jaki sposób dochodzi do tworzenia się polirybosomów

·    wyjaśnia biologiczne znaczenie polirybosomów

·    porównuje przebieg ekspresji genów w jądrze i organellach komórki eukariotycznej

5.

Regulacja ekspresji genów

·    wyjaśnia pojęcie operon

·    wskazuje na schemacie sekwencje regulatorowe operonu oraz geny struktury

·    wymienia poziomy kontroli ekspresji genów w komórce eukariotycznej

·    wyjaśnia, na czym polega regulacja ekspresji genów
w komórce prokariotycznej na podstawie modelu operonu laktozowego
i tryptofanowego

·    wyjaśnia, jakie znaczenie
w regulacji ekspresji genów operonu laktozowego mają: gen kodujący represor, operator i promotor

·    omawia regulację inicjacji transkrypcji w komórce eukariotycznej

·    rozróżnia regulację negatywną od pozytywnej w przypadku działania operonu laktozowego

·    porównuje sposób regulacji ekspresji genów struktury operonu laktozowego
i operonu tryptofanowego

·    wyjaśnia, na czym polega alternatywne składanie RNA

·    porównuje regulację ekspresji genów
w komórkach prokariotycznej
i eukariotycznej

·    wyjaśnia, na czym polega regulacja dostępu do genu w komórce eukariotycznej

·    wyjaśnia, w jaki sposób powstają różne formy białek podczas ekspresji jednego genu

·    omawia rolę niekodującego RNA
w regulacji ekspresji genów w komórce eukariotycznej

·    wyjaśnia, w jaki sposób regulacja ekspresji genów u organizmów wielokomórkowych powoduje zróżnicowanie komórek na poszczególne typy

6.

Dziedziczenie cech.
I prawo Mendla

·    wyjaśnia pojęcia: allel, genotyp, fenotyp, homozygota, heterozygota, allel dominujący, allel recesywny

·    zapisuje przebieg i wyniki doświadczeń Gregora Mendla za pomocą kwadratu Punnetta

·    podaje treść I prawa Mendla

·    omawia prace G. Mendla, na podstawie których sformułował on reguły dziedziczenia

·    wymienia przykłady cech człowieka dziedziczonych zgodnie z I prawem Mendla

·    wykonuje przykładowe krzyżówki jednogenowe

·    wyjaśnia pojęcie linia czysta

·    wyjaśnia, jakie znaczenie w doświadczeniach
G. Mendla miało wyhodowanie przez niego osobników grochu zwyczajnego należących do linii czystych

·    analizuje wyniki krzyżówek jednogenowych na przykładzie grochu zwyczajnego

·    określa prawdopodobieństwo wystąpienia genotypów
i fenotypów u potomstwa
w wypadku dziedziczenia jednej cechy

·    określa sposób wykonania i znaczenie krzyżówki testowej jednogenowej

7.

II prawo Mendla

·    podaje treść II prawa Mendla

·    wykonuje przykładowe krzyżówki dwugenowe

·    analizuje wyniki krzyżówek dwugenowych na przykładzie grochu zwyczajnego

·    określa prawdopodobieństwo wystąpienia genotypów
i fenotypów u potomstwa
w wypadku dziedziczenia dwóch cech niesprzężonych

·    określa sposób wykonania i znaczenie krzyżówki testowej dwugenowej

·    ocenia znaczenie badań
G. Mendla dla rozwoju genetyki

8.

Chromosomowa teoria dziedziczenia

·    wyjaśnia pojęcia: locus, geny sprzężone, crossing-over

·    wymienia główne założenia chromosomowej teorii dziedziczenia

·    wyjaśnia, na czym polega zjawisko sprzężenia genów

·    wyjaśnia zależność między częstością zachodzenia crossing-over a odległością między dwoma genami
w chromosomie

·    wyjaśnia, na czym polega mapowanie genów

·    wykonuje przykładowe krzyżówki dotyczące dziedziczenia genów sprzężonych

·    oblicza częstość crossing-
-over
między dwoma genami sprzężonymi

·    określa prawdopodobieństwo wystąpienia genotypów
i fenotypów u potomstwa
w wypadku dziedziczenia dwóch cech sprzężonych

·    analizuje wyniki krzyżówek dotyczących dziedziczenia genów sprzężonych

·    oblicza odległość między genami

·    wykazuje różnice między genami niesprzężonymi
a sprzężonymi

9.

Determinacja płci. Cechy sprzężone z płcią

·    wyjaśnia pojęcia: kariotyp, chromosomy płci

·    wskazuje podobieństwa
i różnice między kariotypem kobiety a kariotypem mężczyzny

·    wyjaśnia sposób determinacji płci
u człowieka

·    charakteryzuje kariotyp człowieka

·    określa płeć różnych osób na podstawie analizy ich kariotypu

·    wymienia przykłady cech sprzężonych z płcią

·    wymienia nazwy oraz objawy chorób uwarunkowanych mutacjami genów sprzężonych z płcią

·    wykonuje krzyżówki dotyczące dziedziczenia cech sprzężonych z płcią

·    określa prawdopodobieństwo wystąpienia choroby sprzężonej z płcią

·    wyjaśnia przyczyny oraz podaje ogólne objawy hemofilii i daltonizmu

·    rozróżnia cechy sprzężone
z płcią i cechy związane
z płcią

·    wyjaśnia, jaką rolę
w determinacji płci odgrywają gen SRY
i hormony wytwarzane przez rozwijające się jądra

·    omawia mechanizm inaktywacji
chromosomu X

·    charakteryzuje dwa podstawowe typy genetycznej determinacji płci i podaje przykłady organizmów, u których one występują

·    wyjaśnia powody, dla których daltonizm
i hemofilia występują niemal wyłącznie
u mężczyzn

·    wyjaśnia, jakie znaczenie ma proces inaktywacji jednego z chromosomów X w większości komórek organizmu kobiety

·    omawia przykłady środowiskowego mechanizmu determinowania płci

·    planuje doświadczenie mające na celu wykazanie związku dziedziczenia koloru oczu muszki owocowej
z dziedziczeniem płci

10.

Inne sposoby dziedziczenia cech

·    wyjaśnia pojęcie allele wielokrotne na przykładzie dziedziczenia grup krwi
u człowieka

·    wykonuje krzyżówki dotyczące dziedziczenia grup krwi i czynnika Rh

·    określa prawdopodobieństwo wystąpienia określonego fenotypu u potomstwa
w wypadku dziedziczenia alleli wielokrotnych

·    wyjaśnia pojęcia: dominacja niezupełna, kodominacja, geny kumulatywne, geny plejotropowe

·    charakteryzuje relacje między allelami jednego genu oparte na dominacji niezupełnej i kodominacji

·    określa prawdopodobieństwo wystąpienia genotypów
i fenotypów u potomstwa
w wypadku kodominacji

·    podaje przykład cechy uwarunkowanej obecnością genów kumulatywnych

·    wyjasnia pojęcia: geny komplementarne, geny dopełniające się, geny epistatyczne, geny hipostatyczne

·    wyjaśnia, z jakiego powodu geny determinujące barwę kwiatów groszku pachnącego zostały nazwane genami komplementarnymi

·    określa prawdopodobieństwo wystąpienia genotypów
i fenotypów u potomstwa
w wypadku dziedziczenia genów dopełniających się

·    wyjaśnia, na czym polega działanie genów epistatycznych
i hipostatycznych
w wypadku dziedziczenia barwy sierści u gryzoni

·    wyjaśnia, co to znaczy, że choroba genetyczna jest uwarunkowana przez gen plejotropowy

·    określa prawdopodobieństwo wystąpienia genotypów
i fenotypów u potomstwa
w wypadku dziedziczenia genów epistatycznych

11.

Zmienność organizmów

·    wyjaśnia pojęcia: zmienność genetyczna, zmienność środowiskowa

·    wymienia rodzaje zmienności i wskazuje zależności między nimi

·    wymienia przykłady potwierdzające występowanie zmienności środowiskowej

·    wyjaśnia pojęcia: zmienność ciągła, zmienność nieciągła

·    wymienia przykłady zmienności ciągłej
i nieciągłej

·    omawia przyczyny zmienności genetycznej

·    określa znaczenie zmienności genetycznej
i środowiskowej

·    porównuje zmienność genetyczną ze zmiennością środowiskową

·    wyjaśnia, w jaki sposób niezależna segregacja chromosomów, crossing-
-over
oraz losowe łączenie się gamet wpływają na zmienność osobniczą

·    wymienia cechy mutacji, które stanowią jedno
z głównych źródeł zmienności genetycznej

·    porównuje zmienność genetyczną rekombinacyjną
ze zmiennością mutacyjną

·    określa fenotypy zależne od genotypu oraz od wpływu środowiska

·    wyjaśnia znaczenie pojęcia transpozony
i określa znaczenie transpozonów w rozwoju zmienności osobniczej

·    wyjaśnia znaczenie pojęcia norma reakcji genotypu

·    wyjaśnia przyczyny zmienności obserwowanej
w wypadku organizmów
o identycznych genotypach

12.

Zmiany w informacji genetycznej

·    wyjaśnia pojęcia: mutacja, mutacja genowa, mutacja chromosomowa strukturalna, mutacja chromosomowa liczbowa, czynnik mutagenny

·    wymienia przykłady fizycznych, chemicznych
i biologicznych czynników mutagennych

·    wymienia przykłady mutacji genowych i mutacji chromosomowych

·    wymienia pozytywne
i negatywne skutki mutacji

·    wyjaśnia pojęcia: mutacja somatyczna, mutacja generatywna, mutacja spontaniczna, mutacja indukowana

·    klasyfikuje mutacje według różnych kryteriów

·    określa ryzyko przekazania mutacji potomstwu

·    wskazuje przyczyny mutacji spontanicznych i mutacji indukowanych

·    uzasadnia konieczność ograniczenia w codziennym życiu stosowania substancji mutagennych

·    wyjaśnia pojęcia: mutacje letalne, mutacje subletalne, mutacje neutralne, mutacje korzystne, protoonkogeny, onkogeny, geny supresorowe

·    wyjaśnia charakter zmian w DNA typowych dla różnych mutacji

·    określa skutki mutacji genowych dla kodowanego przez dany gen łańcucha polipeptydowego

·    omawia przyczyny powstawania mutacji chromosomowych liczbowych

·    rozpoznaje na schematach różne rodzaje mutacji chromosomowych

·    wskazuje na zależności między występowaniem mutacji a transformacją nowotworową komórki

·    przewiduje i ilustruje zmiany kariotypu dowolnego organizmu powstałe w wyniku mutacji chromosomowych liczbowych

·    wyjaśnia znaczenie mutacji w przebiegu ewolucji

·    wskazuje różnicę między kariotypami organizmu aneuploidalnego
i organizmu poliploidalnego

·    wymienia przykłady protoonkogenów i genów supresorowych oraz chorób nowotworowych związanych z ich mutacjami

13.

Choroby jednogenowe

·    wymienia przykłady chorób genetycznych uwarunkowanych obecnością w autosomach zmutowanych alleli dominujących i recesywnych

·    wyjaśnia pojęcie choroby bloku metabolicznego

·    wyjaśnia, na czym polegają choroby bloku metabolicznego

·    wymienia przykłady chorób bloku metabolicznego

·    wskazuje choroby bloku metabolicznego, których leczenie polega na stosowaniu odpowiedniej diety eliminacyjnej

·    klasyfikuje choroby genetyczne w zależności od sposobu ich dziedziczenia

·    wyjaśnia przyczyny oraz podaje ogólne objawy mukowiscydozy, fenyloketonurii, choroby Huntingtona, anemii sierpowatej

·    rozpoznaje na rycinie prawidłowe oraz sierpowate erytrocyty krwi

·    wyjaśnia przyczyny oraz podaje ogólne objawy albinizmu, alkaptonurii, choroby Parkinsona, dystrofii mięśniowej Duchennea, krzywicy opornej na witaminę D

·    wymienia przykłady stosowanych obecnie metod leczenia wybranych chorób genetycznych oraz ocenia ich skuteczność

·    wymienia przykłady chorób człowieka wynikających z mutacji mitochondrialnego DNA

·    ustala typy dziedziczenia chorób genetycznych na podstawie analizy rodowodów

·    porównuje strukturę
i właściwości hemoglobiny prawidłowej oraz hemoglobiny sierpowatej

·    charakteryzuje choroby człowieka wynikające
z mutacji DNA mitochondrialnego

·    uzasadnia znaczenie analizy rodowodów jako metody diagnozowania chorób genetycznych

14.

Choroby chromosomalne
i wieloczynnikowe

·    wymienia przykłady oraz objawy chorób genetycznych człowieka wynikających
z nieprawidłowej struktury chromosomów

·    wymienia przykłady chorób genetycznych człowieka wynikających ze zmiany liczby autosomów
i chromosomów płci

·    określa rodzaj zmian kariotypu u chorych
z zespołem Downa, zespołem Klinefeltera
i zespołem Turnera

·    wymienia objawy zespołu Downa, zespołu Klinefeltera
i zespołu Turnera

·    wyjaśnia zależność między wiekiem rodziców
a prawdopodobieństwem urodzenia się dziecka
z zespołem Downa

·    omawia choroby spowodowane mutacjami strukturalnymi na przykładzie przewlekłej białaczki szpikowej

·    określa rodzaj zmian kariotypu u chorych
z zespołem Edwardsa
i zespołem Patau

·    wymienia objawy zespołu Edwardsa i zespołu Patau

·    analizuje fotografie kariotypów człowieka

·    omawia choroby wieloczynnikowe

Biotechnologia molekularna

1.

Biotechnologia. Podstawowe techniki inżynierii genetycznej

·    wyjaśnia pojęcia: biotechnologia molekularna, inżynieria genetyczna, elektroforeza DNA, PCR, klonowanie DNA, transformacja genetyczna

·    wymienia przykłady dziedzin życia, w których można zastosować biotechnologię molekularną

·    wymienia enzymy stosowane w biotechnologii molekularnej

·    wymienia techniki inżynierii genetycznej

·    wymienia etapy modyfikacji genomu

·    wyjaśnia pojęcia: sonda molekularna, wektor, sekwencjonowanie DNA, hybrydyzacja DNA

·    wyjaśnia, czym się zajmuje inżynieria genetyczna

·    omawia wykorzystanie enzymów restrykcyjnych, ligaz i polimeraz DNA

·    wyjaśnia, na czym polega: hybrydyzacja DNA
z wykorzystaniem sondy molekularnej, analiza restrykcyjna, elektroforeza DNA, PCR, sekwencjonowanie DNA, klonowanie DNA, transformacja genetyczna

·    wymienia po jednym przykładzie praktycznego wykorzystania technik inżynierii genetycznej

·    wymienia sposoby wprowadzenia obcego genu do komórki

·    porównuje biotechnologię klasyczną z biotechnologią molekularną

·    charakteryzuje enzymy stosowane
w biotechnologii molekularnej

·    omawia poszczególne etapy analizy restrykcyjnej DNA, przebiegu PCR, klonowania DNA

·    określa cel tworzenia bibliotek genomowych
i bibliotek cDNA

·    charakteryzuje wektory stosowane do transformacji genetycznej

·    sprawdza, jakie produkty powstaną na skutek cięcia DNA przez enzymy restrykcyjne

·    określa zalety i wady łańcuchowej reakcji polimerazy

·    omawia metody pośredniego
i bezpośredniego wprowadzenia DNA do komórek roślin i zwierząt

·    analizuje przebieg klonowania DNA na przykładzie genu myszy

·    omawia etapy tworzenia bibliotek genomowych
i bibliotek cDNA

2.

Organizmy zmodyfikowane genetycznie

·    wyjaśnia pojęcia: organizm zmodyfikowany genetycznie, organizm transgeniczny, produkt GMO

·    wskazuje podobieństwa
i różnice między organizmami zmodyfikowanymi genetycznie oraz transgenicznymi

·    wymienia metody otrzymywania organizmów zmodyfikowanych genetycznie

·    wymienia przykłady praktycznego wykorzystania mikroorganizmów, roślin
i zwierząt zmodyfikowanych genetycznie

·    podaje przykłady zmodyfikowanych genetycznie roślin i zwierząt

·    omawia perspektywy praktycznego wykorzystania organizmów zmodyfikowanych genetycznie w rolnictwie, przemyśle, medycynie
i nauce

·    omawia sposób oznakowania produktów GMO

·    wskazuje na zagrożenia ze strony GMO

·    charakteryzuje metody otrzymywania bakterii i roślin transgenicznych

·    omawia etapy modyfikacji komórek zarodkowych zwierząt

·    wymienia przykłady produktów GMO

·    podaje przykłady badań stosowanych w wypadku organizmów zmodyfikowanych genetycznie

·    omawia wybrane modyfikacje genetyczne mikroorganizmów, roślin i zwierząt

·    wyjaśnia, w jaki sposób kontroluje się mikroorganizmy zmodyfikowane genetycznie uwolnione do środowiska

·    charakteryzuje sposoby zapobiegania zagrożeniom ze strony GMO

·    analizuje argumenty przemawiające za genetyczną modyfikacją organizmów oraz przeciw niej

·    omawia regulacje prawne dotyczące GMO w Unii Europejskiej

3.

Klonowanie – korzyści
i zagrożenia

·    wyjaśnia pojęcia: klon, klonowanie

·    wymienia przykłady organizmów będących naturalnymi klonami

·    określa cele klonowania mikroorganizmów, komórek, roślin i zwierząt

·    wyjaśnia, w jaki sposób otrzymuje się klony mikroorganizmów, komórek, roślin i zwierząt

·    wymienia sposoby wykorzystania klonów mikroorganizmów, komórek, roślin i zwierząt w różnych dziedzinach życia człowieka

·    wskazuje na obawy etyczne dotyczące klonowania zwierząt

·    uzasadnia swoje stanowisko w sprawie klonowania człowieka

·    omawia rodzaje rozmnażania bezpłciowego jako przykłady naturalnego klonowania

·    omawia sposoby klonowania roślin
i zwierząt

·    formułuje argumenty przemawiające za klonowaniem zwierząt oraz przeciw niemu

·    porównuje klonowanie terapeutyczne
i klonowanie reprodukcyjne

·    analizuje kolejne etapy klonowania zwierząt metodą transplantacji jąder i rozdzielania komórek zarodka

·    planuje doświadczenie, którego celem będzie udowodnienie, że jądro zróżnicowanej komórki może pokierować rozwojem organizmu

·    wymienia przykłady osiągnięć w klonowaniu zwierząt

4.

Biotechnologia molekularna w medycynie

·    wyjaśnia pojęcia: diagnostyka molekularna, biofarmaceutyki, terapia genowa, komórki macierzyste

·    wymienia korzyści wynikające z poznania genomu człowieka

·    wyjaśnia, czym zajmuje się diagnostyka molekularna

·    wymienia przykłady technik inżynierii genetycznej wykorzystywanych
w diagnozowaniu chorób genetycznych

·    wymienia argumenty przemawiające za stosowaniem szczepionek wytwarzanych metodami inżynierii genetycznej

·    omawia wykorzystanie diagnostyki molekularnej
w wykrywaniu chorób genetycznych, zakaźnych, nowotworowych oraz wieloczynnikowych

·    wymienia przykłady leków otrzymanych metodami inżynierii genetycznej

·    wyjaśnia, na czym polega terapia genowa

·    omawia zastosowanie komórek macierzystych
w leczeniu chorób człowieka

·    wyjaśnia, czym się zajmuje medycyna molekularna

·    omawia korzyści i zagrożenia wynikające z ustalenia sekwencji genomu człowieka

·    wyjaśnia, w jaki sposób otrzymuje się nowoczesne szczepionki

·    porównuje szczepionki rekombinowane ze
szczepionkami DNA

·    charakteryzuje techniki inżynierii genetycznej wykorzystywane
w diagnostyce molekularnej

·    omawia sposoby wytwarzania biofarmaceutyków

·    wyjaśnia pojęcie przeciwciała monoklonalne

·    podaje przykłady wykorzystania przeciwciał monoklonalnych
w medycynie

·    wyjaśnia, w jaki sposób biotechnologia może się przyczynić do postępu
w transplantologii

·    omawia korzyści
i zagrożenia wynikające
z terapii genowej

·    omawia wykorzystanie mikromacierzy
w diagnostyce molekularnej

·    określa znaczenie wykorzystania komórek macierzystych w leczeniu chorób

·    planuje doświadczenie mające na celu udowodnienie, że zróżnicowane komórki można przekształcić
w komórki macierzyste

5.

Inne zastosowania biotechnologii molekularnej

·    wyjaśnia pojęcie profil genetyczny

·    wymienia przykłady praktycznego zastosowania badań DNA
w medycynie sądowej, ewolucjonizmie
i systematyce

·    przedstawia sposoby zastosowania metod genetycznych w medycynie sądowej, ewolucjonizmie
i systematyce

·    wyjaśnia sposób wykorzystania analizy DNA do określenia pokrewieństwa (np. ustalania lub wykluczania ojcostwa)

·    wyjaśnia pojęcie sekwencje mikrosatelitarne

·    uzasadnia znaczenie analizy sekwencji DNA
w badaniach ewolucyjnych
i taksonomicznych

·    analizuje kolejne etapy ustalania profilu genetycznego

·    omawia wykorzystanie DNA mitochondrialnego w badaniach ewolucyjnych

·    wyjaśnia pojęcie filogenetyka molekularna

·    analizuje drzewo filogenetyczne

·    przedstawia sposoby wykorzystania informacji zawartych w DNA

Ekologia

1.

Czym się zajmuje ekologia?

·    wyjaśnia pojęcia: ekologia, ochrona środowiska, ochrona przyrody, siedlisko, nisza ekologiczna

·    określa zakres badań ekologicznych

·    klasyfikuje czynniki środowiska na biotyczne
i abiotyczne

·    wyjaśnia pojęcia: zasoby środowiska, warunki środowiska, podaje odpowiednie przykłady

·    wyjaśnia pojęcia: nisza ekologiczna, gatunki wskaźnikowe

·    wymienia przykłady praktycznego zastosowania gatunków wskaźnikowych

·    określa, czym się zajmują ekologia, ochrona środowiska i ochrona przyrody

·    określa niszę ekologiczną wybranych gatunków

·    wyjaśnia relacje między siedliskiem a niszą ekologiczną organizmu

·    omawia prawo minimum
i prawo tolerancji ekologicznej

·    wyjaśnia, na czym polega zasada współdziałania czynników środowiska

·    wyjaśnia, dlaczego porosty wykorzystuje się do oceny stanu czystości powietrza

·    wyjaśnia różnicę między zasobami środowiska a warunkami środowiska

·    podaje przykłady ilustrujące prawo minimum, prawo tolerancji ekologicznej, zasadę współdziałania czynników

·    wymienia podobieństwa
i różnice między prawem minimum a prawem tolerancji ekologicznej

·    uzasadnia, że istnieje związek między zakresem tolerancji organizmów a ich rozmieszczeniem na Ziemi

·    charakteryzuje zasady wyodrębniania form ekologicznych organizmów

·    wyjaśnia pojęcia: eurybionty, stenobionty

·    interpretuje wykres ilustrujący zakres tolerancji różnych gatunków wobec wybranego czynnika środowiska

·    wyjaśnia pojęcie gatunek kosmopolityczny

·    wykazuje, że pojęcie niszy ekologicznej dotyczy zarówno
osobnika, jak
i gatunku

·    omawia zakres tolerancji ekologicznej organizmów wobec konkretnego czynnika środowiska

·    wskazuje różnice między gatunkami kosmopolitycznymi
a wskaźnikowymi

·    charakteryzuje formy ekologiczne roślin wyodrębnione ze względu na wymagania dotyczące ilości wody

·    planuje doświadczenie mające na celu zbadanie zakresu tolerancji wybranego gatunku rośliny na działanie określonego czynnika środowiska

2.

Ekologia populacji

·    wyjaśnia pojęcie populacja lokalna gatunku

·    wymienia dwa podstawowe typy oddziaływania między osobnikami w populacji

·    wymienia cechy charakteryzujące populację

·    omawia znaczenie liczebności i zagęszczenia jako parametrów opisujących populację

·    wymienia czynniki wpływające na liczebność populacji

·    wyjaśnia pojęcia: rozrodczość, śmiertelność, migracja, struktura wiekowa populacji, struktura płciowa populacji, zasięg przestrzenny, rozmieszczenie, emigracja, imigracja

·    charakteryzuje podstawowe typy rozmieszczenia populacji i podaje przykłady gatunków, które reprezentują każdy z nich

·    przedstawia trzy podstawowe typy krzywej przeżywania, podaje przykłady gatunków, dla których są one charakterystyczne

·    charakteryzuje niezależne od zagęszczenia czynniki ograniczające liczebność populacji

·    wyjaśnia pojęcia: opór środowiska, tempo wzrostu populacji

·    charakteryzuje oddziaływania między członkami populacji

·    omawia regułę Alleego
i podaje przykłady jej działania

·    wymienia czynniki wpływające na przebieg krzywej przeżywania organizmów

·    analizuje piramidę obrazującą strukturę wiekową i strukturę płciową populacji

·    określa możliwości rozwoju danej populacji

·    przedstawia w sposób graficzny wzrost wykładniczy i wzrost logistyczny populacji

·    wymienia zalety i wady życia w grupie

·    wskazuje różnice między rozrodczością fizjologiczną
i ekologiczną oraz śmiertelnością fizjologiczną
i ekologiczną

·    porównuje strategie rozrodu typu
r oraz typu K

·    charakteryzuje czynniki wpływające na liczebność populacji

·    porównuje podstawowe modele wzrostu populacji
i podaje przykłady gatunków, które reprezentują każdy z nich

·    omawia formy rozmieszczenia skupiskowego populacji

·    omawia trzy podstawowe okresy w życiu każdego osobnika

3.

Oddziaływania antagonistyczne między organizmami

·    klasyfikuje oddziaływania międzygatunkowe na antagoniczne
i nieantagonistyczne

·    wymienia przykłady oddziaływań anatagonistycznych

·    wymienia skutki konkurencji wewnątrzgatunkowej

·    wymienia przykłady oddziaływań międzygatunkowych ograniczających liczebność populacji

·    wymienia główne przyczyny i skutki konkurencji międzygatunkowej

·    charakteryzuje oddziaływania międzygatunkowe
w relacjach: ofiara – drapieżnik, roślina – roślinożerca, żywiciel – pasożyt

·    charakteryzuje mechanizmy adaptacyjne: ofiar
i drapieżników, roślin
i roślinożerców, pasożytów
i żywicieli

·    klasyfikuje pasożyty według wskazanych kryteriów

·    wyjaśnia, na czym polega zasada konkurencyjnego wypierania

·    omawia skutki konkurencji blisko spokrewnionych gatunków na podstawie eksperymentu przeprowadzonego przez Gieorgija Gausego

·    wymienia konsekwencje zawężenia nisz ekologicznych konkurujących gatunków

·    analizuje cykliczne zmiany liczebności populacji zjadającego
i populacji zjadanego

·    porównuje drapieżnictwo, roślinożerność
i pasożytnictwo

·    planuje doświadczenie mające na celu wykazanie istnienia konkurencyjnego wypierania

·    charakteryzuje skutki konkurencji wewnątrzgatunkowej

·    określa skutki działania substancji allelopatycznych

·    wyjaśnia, jakie znaczenie dla funkcjonowania biocenozy mają pasożyty, drapieżniki i roślinożercy

·    przewiduje skutki masowych pojawów organizmów
w środowisku

·    wyjaśnia znaczenie wektorów
w rozprzestrzenianiu się pasożytów

4.

Oddziaływania nieantagonistyczne między organizmami

·    wymienia nieantagonistyczne interakcje międzygatunkowe

·    wyjaśnia pojęcia: mutualizm, komensalizm

·    charakteryzuje mechanizmy adaptacyjne organizmów pozostających w związku mutualistycznym

·    wymienia przykłady zachowań mutualistycznych
i komensalistycznych

·    porównuje mutualizm obligatoryjny
i mutualizm fakultatywny

·    omawia przykłady mutualizmu
i komensalizmu

5.

Struktura ekosystemu

·    wyjaśnia pojęcia: ekosystem, biocenoza, biotop, struktura troficzna ekosystemu, struktura przestrzenna ekosystemu, sukcesja ekologiczna

·    wymienia biotyczne
i abiotyczne elementy ekosystemu

·    wyjaśnia, jaką rolę
w biocenozie odgrywają producenci, konsumenci
i destruenci

·    klasyfikuje rodzaje ekosystemów

·    klasyfikuje elementy ekosystemu na biotyczne
i abiotyczne

·    charakteryzuje strukturę przestrzenną i troficzną ekosystemu

·    wyjaśnia, na czym polega sukcesja

·    wyjaśnia, na czym polega eutrofizacja jezior

·    określa kryteria podziału ekosystemów

·    charakteryzuje rodzaje ekosystemów

·    wyjaśnia, na czym polega rola biocenozy
w kształtowaniu biotopu

·    wyjaśnia, od czego zależy struktura przestrzenna ekosystemu

·    charakteryzuje procesy glebotwórcze

·    omawia przebieg sukcesji pierwotnej i wtórnej

·    określa kryteria podziału sukcesji ekologicznej

·    omawia rolę organizmów w procesach glebotwórczych

·    charakteryzuje poziomy glebowe

·    omawia wpływ biocenozy na mikroklimat

·    omawia etapy eutrofizacji jezior

6.

Przepływ energii i krążenie materii w ekosystemie

·    wyjaśnia pojęcia: łańcuch troficzny, poziom troficzny, sieć troficzna

·    wskazuje zależności między poziomami troficznymi

·    wymienia czynniki, które mogą ograniczać produktywność ekosystemów

·    konstruuje łańcuchy troficzne i sieci troficzne

·    nazywa poziomy troficzne
w łańcuchu troficznym i sieci troficznej

·    wyjaśnia zjawisko krążenia materii i przepływu energii
w ekosystemie

·    porównuje produkcję pierwotną różnych ekosystemów

·    wyjaśnia, czym jest równowaga w ekosystemie

·    wyróżnia i porównuje dwa typy łańcuchów troficznych

·    wyjaśnia pojęcia: produkcja pierwotna (brutto, netto), produkcja wtórna (brutto, netto)

·    wyjaśnia, dlaczego ekosystem autotroficzny jest samowystarczalny

·    omawia przyczyny zaburzenia równowagi
w ekosystemach

·    analizuje produkcję pierwotną i wtórną wybranego ekosystemu

·    rysuje i porównuje trzy typy piramid troficznych: piramidę energii, piramidę liczebności, piramidę biomasy

·    wyjaśnia, dlaczego lasy równikowe i rafy koralowe są ekosystemami
o najwyższej produktywności

7.

Obieg węgla i azotu
w przyrodzie

·    wyjaśnia pojęcie cykle biogeochemiczne

·    wyjaśnia, na czym polegają obieg węgla i obieg azotu
w przyrodzie

·    wymienia źródła węgla
w przyrodzie

·    wyjaśnia, jaki wpływ na obieg pierwiastków chemicznych w przyrodzie ma działalność gospodarcza człowieka

·    omawia schematy obiegu węgla i obiegu azotu
w przyrodzie

·    wyjaśnia, na czym polega nitryfikacja, amonifikacja oraz denitryfikacja

·    określa rolę organizmów w obiegu pierwiastków

·    omawia przebieg reakcji nitryfikacji

8.

Różnorodność biologiczna

·    wyjaśnia pojęcia: biom, różnorodność biologiczna

·    omawia poziomy różnorodności biologicznej

·    wymienia główne biomy lądowe i podaje nazwy stref klimatycznych, w których się one znajdują

·    wymienia główne biomy wodne

·    omawia kryteria, na podstawie których wyróżniono biomy

·    charakteryzuje biomy lądowe oraz obszary gór wysokich, uwzględniając takie czynniki, jak warunki klimatyczne, warunki glebowe, przeważającą roślinność i towarzyszące jej zwierzęta

·    charakteryzuje warstwy lasu występujące w biomach leśnych

·    omawia strefowość biomów wodnych na przykładzie jeziora i oceanu

·    charakteryzuje biomy wodne, uwzględniając takie czynniki, jak warunki tlenowe, świetlne, głębokość, przeważającą roślinność oraz towarzyszące jej zwierzęta

·    omawia różnice
w rozmieszczeniu gatunków na Ziemi

·    wyjaśnia pojęcie ogniska różnorodności biologicznej

·    określa warunki życia
w porównywalnych strefach jeziora i morza lub oceanu

·    dowodzi trudności
w określaniu różnorodności gatunkowej na Ziemi

·    ocenia stopień poznania różnorodności gatunkowej Ziemi

·    porównuje różnorodność gatunkową poszczególnych biomów

9.

Czynniki kształtujące różnorodność biologiczną

·    wymienia czynniki geograficzne wpływające na bioróżnorodność

·    omawia przykłady negatywnego wpływu człowieka na bioróżnorodność

·    wymienia powody ochrony przyrody

·    wymienia przykłady działań podejmowanych w celu ochrony gatunków
i ekosystemów

·    klasyfikuje czynniki kształtujące różnorodność biologiczną

·    omawia wpływ czynników geograficznych
i antropogenicznych na różnorodność biologiczną

·    wyjaśnia, na czym polega ochrona przyrody czynna i bierna

·    podaje przykłady działań
z zakresu ochrony czynnej
i biernej

·    uzasadnia konieczność stosowania ochrony czynnej dla zachowania wybranych gatunków i ekosystemów

·    wyjaśnia, na czym polega introdukcja i reintrodukcja gatunku

·    wymienia przykłady gatunków, których introdukcja w niektórych regionach Polski spowodowała zmniejszenie różnorodności gatunkowej

·    określa wpływ zlodowaceń
i ukształtowania powierzchni na różnorodność biologiczną

·    wyjaśnia pojęcia: relikt, ostoja, endemit

·    uzasadnia konieczność ochrony dawnych odmian roślin i ras zwierząt

·    wskazuje konsekwencje zmniejszenia różnorodności biologicznej

·    wymienia przykłady gatunków, których populacje zostały odtworzone

·    określa wpływ gatunków inwazyjnych na gatunki rodzime

·    określa znaczenie korytarzy ekologicznych

10.

Elementy ochrony środowiska

·    klasyfikuje zasoby przyrody

·    wymienia skutki eksploatacji zasobów nieodnawialnych

·    wyjaśnia pojęcia: efekt cieplarniany, kwaśne opady, smog, dziura ozonowa, alternatywne źródła energii, recykling

·    podaje przykłady racjonalnego gospodarowania zasobami przyrody

·    wymienia skutki eksploatacji zasobów odnawialnych

·    wymienia przyczyny globalnego ocieplenia klimatu, powstawania kwaśnych opadów, smogu
i dziury ozonowej

·    wyjaśnia, w jaki sposób niewłaściwa eksploatacja zasobów przyrody wpływa na środowisko

·    omawia skutki kwaśnych opadów dla środowiska
i zdrowia człowieka

·    wymienia skutki powstawania dziury ozonowej

·    wymienia sposoby utylizacji odpadów

·    wyjaśnia pojęcie rekultywacja

·    omawia skutki eksploatacji zasobów odnawialnych

·    wyjaśnia, w jaki sposób dochodzi do powstania efektu cieplarnianego

·    uzasadnia konieczność racjonalnego gospodarowania zasobami przyrody

·    omawia proces powstawania kwaśnych opadów

·    ocenia wpływ różnych metod utylizacji odpadów na środowisko

·    przedstawia założenia koncepcji rozwoju zrównoważonego

·    odróżnia rodzaje smogu

·    wyjaśnia zależność między dziurą ozonową
a powstawaniem nowotworów

·    uzasadnia konieczność gospodarowania odpadami

Ewolucja organizmów

1.

Rozwój myśli ewolucyjnej

·    wyjaśnia pojęcia: ewolucja biologiczna, ewolucjonizm, dobór naturalny, dobór sztuczny

·    omawia główne założenia teorii doboru naturalnego
Karola Darwina

·    przedstawia główne założenia teorii
Jeana Baptiste’a Lamarcka
i kreacjonistów

·    wyjaśnia, dlaczego teoria
J.B. Lamarcka odegrała ważną rolę w rozwoju myśli ewolucyjnej

·    wyjaśnia relacje między teorią doboru naturalnego
K. Darwina a syntetyczną teorią ewolucji

·    wyjaśnia pojęcie walka o byt

·    porównuje dobór naturalny i dobór sztuczny

·    omawia główne założenia syntetycznej teorii ewolucji

·    charakteryzuje teorie dotyczące życia na Ziemi głoszone do XIX w.

·    omawia założenia teorii Georges’a Cuviera

·    ocenia wpływ podróży
K. Darwina na rozwój jego teorii ewolucji

2.

Dowody ewolucji

·    wymienia bezpośrednie
i pośrednie dowody ewolucji oraz podaje ich przykłady

·    wyjaśnia pojęcia: skamieniałości przewodnie, anatomia porównawcza

·    wymienia cechy anatomiczne organizmów potwierdzające jedność ich planu budowy

·    wyjaśnia, jakie warunki środowiska sprzyjały przetrwaniu skamieniałości do czasów współczesnych

·    wyjaśnia przyczyny podobieństw i różnic
w budowie narządów homologicznych

·    wyjaśnia powody, dla których pewne grupy organizmów nazywa się żywymi skamieniałościami

·    wymienia przykład metody pozwalającej na ocenę względnego wieku skał osadowych

·    wyjaśnia różnicę między atawizmem a narządem szczątkowym

·    wymienia przykłady atawizmów i narządów szczątkowych

·    wyjaśnia, czym się zajmuje paleontologia

·    wymienia przykłady zwierząt zaliczanych do form przejściowych
oraz podaje cechy tych zwierząt

·    podaje przykład metody pozwalającej na ocenę bezwzględnego wieku skał osadowych

·    wyjaśnia pojęcia: dywergencja, konwergencja

·    wymienia przykłady dywergencji
i konwergencji

·    wymienia przykłady dowodów ewolucji
z zakresu embriologii, biogeografii oraz biochemii

·    wymienia techniki badawcze z zakresu biochemii i biologii molekularnej, umożliwiające skonstruowanie drzewa filogenetycznego organizmów

·    wyjaśnia pojęcie formy przejściowe

·    wyjaśnia, na czym opierają się radioizotopowe
i biostratygraficzne metody datowania

·    analizuje budowę przednich kończyn przedstawicieli różnych gatunków ssaków
i wskazuje cechy świadczące o ich wspólnym pochodzeniu oraz środowisku ich życia

·    wyjaśnia znaczenie budowy cytochromu c u wybranych gatunków w ustalaniu stopnia pokrewieństwa między nimi

3.

Dobór naturalny – główny mechanizm ewolucji

·    wyjaśnia pojęcia: dymorfizm płciowy, dobór płciowy, dobór krewniaczy, dobór stabilizujący, dobór kierunkowy, dobór rozrywający

·    wymienia przykłady dymorfizmu płciowego

·    charakteryzuje sposób
i przewiduje efekty działania doboru stabilizującego, kierunkowego oraz rozrywającego

·    wyjaśnia, na czym polega zmienność wewnątrzgatunkowa

·    wyjaśnia, który z rodzajów zmienności organizmów ma znaczenie ewolucyjne

·    omawia rolę mutacji
w kształtowaniu zmienności genetycznej populacji

·    wyjaśnia pojęcie preferencje w krzyżowaniu

·    wymienia przykłady występowania preferencji
w krzyżowaniu w przyrodzie

·    podaje przykłady utrzymywania się
w populacji człowieka alleli warunkujących choroby genetyczne

·    wymienia przykłady działania różnych form doboru naturalnego
w przyrodzie

·    wyjaśnia znaczenie zachowań altruistycznych w przyrodzie

·    omawia występowanie genu anemii sierpowatej
w populacjach ludzi żyjących na obszarach dotkniętych malarią

·    omawia dymorfizm płciowy jako wynik istnienia preferencji
w krzyżowaniu

·    wyjaśnia, dlaczego mimo działania doboru naturalnego w populacji człowieka utrzymują się allele warunkujące choroby genetyczne

4.

Ewolucja na poziomie populacji

·    wyjaśnia pojęcia: genetyka populacyjna, pula genowa populacji

·    wyjaśnia, dlaczego populacja jest podstawową jednostką ewolucji

·    wymienia czynniki ewolucji

·    wyjaśnia, na czym polega zjawisko dryfu genetycznego
i wymienia skutki jego działania w przyrodzie

·    wymienia warunki, które spełnia populacja znajdująca się w stanie równowagi genetycznej

·    omawia regułę Hardy’ego–Weinberga

·    oblicza częstość występowania genotypów
i fenotypów w populacji

·    wyjaśnia rolę dryfu genetycznego
w kształtowaniu puli genetycznej populacji na przykładach efektu założyciela oraz efektu wąskiego gardła

·    sprawdza, czy populacja znajduje się w stanie równowagi genetycznej

5.

Powstawanie gatunków – specjacja

·    przedstawia biologiczną koncepcję gatunku

·    wyjaśnia pojęcia: mechanizmy izolacji rozrodczej, specjacja

·    omawia znaczenie mechanizmów izolacji rozrodczej w przyrodzie

·    klasyfikuje mechanizmy izolacji rozrodczej

·    wymienia rodzaje specjacji

·    wyjaśnia, dlaczego biologicznej koncepcji gatunku nie można stosować wobec gatunków rozmnażających się bezpłciowo

·    charakteryzuje rodzaje specjacji, biorąc pod uwagę typ pierwotnej bariery izolacyjnej

·    charakteryzuje prezygotyczne
i postzygotyczne mechanizmy izolacji rozrodczej oraz podaje przykłady ich działania

·    omawia powstawanie gatunków na drodze poliploidyzacji

6.

Prawidłowości ewolucji. Koewolucja

·    wyjaśnia pojęcie prawidłowości ewolucji

·    wymienia prawidłowości ewolucji

·    wyjaśnia pojęcia: mikroewolucja, makroewolucja, kierunkowość ewolucji, nieodwracalność ewolucji, koewolucja

·    wymienia prawdopodobne przyczyny nieodwracalności ewolucji

·    wymienia czynniki, które wpływają na tempo ewolucji

·    charakteryzuje sposoby określania tempa ewolucji

·    wymienia przykłady koewolucji

·    omawia skutki doboru naturalnego w postaci powstawania różnych strategii życiowych organizmów

·    wymienia przykłady przemian w skali mikro-
i makroewolucji

·    wyjaśnia wpływ doboru naturalnego na kierunek ewolucji

·    omawia zjawisko radiacji adaptacyjnej

7.

Historia życia na Ziemi

·    wymienia etapy rozwoju życia na Ziemi

·    wymienia warunki środowiska, które umożliwiły samorzutną syntezę pierwszych związków organicznych

·    charakteryzuje środowisko oraz tryb życia pierwszych organizmów jednokomórkowych

·    wymienia główne założenia teorii endosymbiozy

·    charakteryzuje zmiany prowadzące do powstania organizmów wielokomórkowych

·    nazywa erę i okres,
w których pojawiły się pierwsze rośliny lądowe

·    nazywa grupy zwierząt, które jako pierwsze pojawiły się w środowisku lądowym

·    charakteryzuje warunki klimatyczne
i fizykochemiczne panujące na Ziemi ok. 4 mld lat temu

·    wyjaśnia pojęcie makrocząsteczka

· &nbs